นิ่วทอนซิลคืออะไร รักษาอย่างไรและเมื่อไรควรพบแพทย์

นิ่วทอนซิลคือก้อนสีขาวหรือเหลืองที่เกิดในร่องของต่อมทอนซิล จากเศษอาหาร เซลล์ที่หลุดลอก จุลชีพ และสารคัดหลั่งที่สะสมแล้วจับตัวแข็งขึ้น ก้อนเล็กจำนวนมากไม่ก่ออันตรายและอาจหลุดเอง แต่บางคนมีกลิ่นปาก ระคายคอ หรือรู้สึกเหมือนมีอะไรติดอยู่ หากทำความสะอาดฟันและลิ้นแล้วยังมีกลิ่นปากเรื้อรัง ควรตรวจหาสาเหตุในช่องปากก่อน และพบแพทย์หู คอ จมูกเมื่อมีก้อนใหญ่ เจ็บคอ กลืนลำบาก หรือเป็นซ้ำบ่อย

นิ่วทอนซิลเกิดจากอะไร

ต่อมทอนซิลอยู่ด้านข้างลำคอและมีร่องเล็ก ๆ บนพื้นผิว เรียกว่า crypts เมื่อเศษอาหาร เซลล์เยื่อบุที่หลุดออก จุลชีพ เม็ดเลือดขาว และสารคัดหลั่งค้างในร่อง วัสดุเหล่านี้อาจรวมตัวและมีแร่ธาตุสะสมจนกลายเป็นก้อนแข็งสีขาวหรือเหลือง กลไกทั้งหมดของการเกิดก้อนยังไม่ชัดเจน แต่ร่องทอนซิลลึกและประวัติทอนซิลอักเสบซ้ำสัมพันธ์กับการเกิดนิ่วได้มากขึ้น

การมีนิ่วทอนซิลไม่ได้แปลว่าแปรงฟันไม่สะอาดเสมอไป เพราะรูปร่างของร่องทอนซิลต่างกันในแต่ละคน อย่างไรก็ตาม คราบบนฟัน เศษอาหารตามซอกฟัน และคราบลิ้นสามารถเพิ่มกลิ่นปากจากช่องปากได้ การแยกต้นเหตุจึงสำคัญกว่าการเห็นก้อนแล้วตัดสินว่ากลิ่นทั้งหมดมาจากทอนซิล

ทำไมนิ่วทอนซิลจึงมีกลิ่น

วัสดุที่สะสมในก้อนมีจุลชีพและเศษอินทรีย์ เมื่อเกิดการย่อยสลายอาจสร้างสารระเหยที่มีกลิ่น ก้อนจึงมีกลิ่นแรงได้แม้มีขนาดเล็ก แต่กลิ่นปากยังเกิดจากเหงือกอักเสบ ฟันผุ คราบลิ้น และภาวะปากแห้งได้เช่นกัน หากกลิ่นไม่ดีขึ้นหลังดูแลช่องปาก ควรให้ทันตแพทย์ตรวจแยกสาเหตุ

อาการนิ่วทอนซิลและจุดที่มักสับสน

หลายคนไม่มีอาการและพบก้อนโดยบังเอิญ บางรายไอหรือขากก้อนเล็ก ๆ ออกมา อาการที่พบร่วมได้คือกลิ่นปาก ระคายคอ รู้สึกเหมือนมีสิ่งติดคอ เจ็บคอ ไอ กลืนไม่สบาย หรือปวดร้าวไปหู ก้อนขนาดใหญ่พบไม่บ่อยและอาจกดเบียดเนื้อเยื่อใกล้เคียง

ก้อนสีขาวบริเวณคอไม่ได้เป็นนิ่วทอนซิลทุกครั้ง ภาพจากโทรศัพท์หรือการส่องกระจกช่วยบอกตำแหน่งได้ แต่ใช้แทนการตรวจไม่ได้ โดยเฉพาะเมื่อมีไข้ ปวดข้างเดียวมาก คอบวม หรือกลืนลำบาก

เอานิ่วทอนซิลออกเองได้ไหม

นิ่วทอนซิลก้อนเล็กมักหลุดเองได้ การแปรงฟัน ใช้ไหมขัดฟัน ทำความสะอาดลิ้น และกลั้วคอด้วยน้ำเกลืออุ่นหลังอาหารอาจช่วยลดเศษค้างและกลิ่นได้ การกลั้วคอควรทำเบา ๆ และบ้วนทิ้ง เด็กที่ยังควบคุมการกลืนไม่ได้ไม่ควรทำเอง

สิ่งที่ไม่ควรใช้แคะก้อน

ไม่ควรใช้เล็บ ไม้จิ้มฟัน กิ๊บ แหนบ หรืออุปกรณ์ปลายแหลมกดและแคะต่อมทอนซิล เนื้อเยื่อบริเวณนี้บาดเจ็บและเลือดออกได้ง่าย อุปกรณ์ไม่สะอาดเพิ่มความเสี่ยงต่อการติดเชื้อ ส่วนการกดลึกอาจกระตุ้นการอาเจียนหรือทำให้สำลัก

หากเคยมีเลือดออก ก้อนอยู่ลึก มองไม่ชัด หรือพยายามแล้วเจ็บ ให้หยุดและพบแพทย์ ไม่ควรทำซ้ำจนเนื้อเยื่ออักเสบ การใช้เครื่องฉีดน้ำแรงดันสูงในลำคอก็อาจทำให้บาดเจ็บได้ จึงไม่แนะนำให้ฉีดเข้าไปในร่องทอนซิลด้วยตัวเอง

น้ำยาบ้วนปากช่วยได้แค่ไหน

น้ำยาบ้วนปากอาจช่วยลดกลิ่นหรือคราบจุลชีพบางส่วน แต่ไม่ได้รับประกันว่าจะทำให้ก้อนที่ฝังลึกหลุดออก และไม่แก้โครงสร้างร่องทอนซิล เลือกผลิตภัณฑ์ตามอาการและใช้ตามฉลาก อ่านวิธีเลือกน้ำยาบ้วนปากเพิ่มเติมได้ หากใช้แล้วแสบ ระคาย หรือปากแห้งมากขึ้นควรหยุดใช้

วิธีรักษานิ่วทอนซิลโดยแพทย์

แพทย์หรือทันตแพทย์มักวินิจฉัยจากการตรวจช่องปากและคอ ก้อนบางก้อนอาจพบโดยบังเอิญในภาพรังสีหรือการตรวจภาพอื่น การรักษาขึ้นกับขนาด ตำแหน่ง ความถี่ และผลกระทบต่อการกิน การกลืน และคุณภาพชีวิต ก้อนเล็กที่ไม่มีอาการมักไม่ต้องทำหัตถการ

ทันตแพทย์ช่วยตรวจอะไรได้บ้าง

ทันตแพทย์ตรวจฟัน เหงือก คราบลิ้น น้ำลาย และสาเหตุอื่นในช่องปากที่สัมพันธ์กับกลิ่นปาก รวมถึงดูบริเวณคอหอยเท่าที่มองเห็นได้ หากอาการชี้ไปที่ต่อมทอนซิล ก้อนใหญ่ เป็นซ้ำ หรือมีการอักเสบ ทันตแพทย์อาจแนะนำให้พบแพทย์หู คอ จมูกต่อ การเริ่มจากตรวจช่องปากช่วยลดโอกาสมองข้ามฟันผุหรือโรคเหงือกที่เกิดร่วมกัน

แพทย์หู คอ จมูกรักษาอย่างไร

แพทย์อาจนำก้อนที่สร้างปัญหาออกด้วยวิธีที่เหมาะกับตำแหน่งและขนาด หากเป็นซ้ำรุนแรงหรือมีข้อบ่งชี้อื่น แพทย์จึงพิจารณาทางเลือกที่เกี่ยวกับต่อมทอนซิล รวมถึงการผ่าตัด การผ่าตัดไม่ใช่วิธีแรกสำหรับทุกคน เพราะต้องชั่งประโยชน์กับความเสี่ยง เช่น อาการปวดหลังผ่าตัด เลือดออก และช่วงพักฟื้น

ยาปฏิชีวนะไม่ใช่ยารักษานิ่วทอนซิลทั่วไป และไม่ได้ทำให้ร่องทอนซิลหายไป แพทย์จะสั่งยาเมื่อวินิจฉัยว่ามีการติดเชื้อแบคทีเรียที่ควรรักษา ไม่ควรใช้ยาที่เหลือจากครั้งก่อนหรือซื้อกินเองเพราะเห็นคราบสีขาวที่คอ

ลดโอกาสเกิดนิ่วทอนซิลซ้ำ

ยังไม่มีวิธีป้องกันนิ่วทอนซิลได้ทุกกรณี แต่การลดเศษอาหารและคราบจุลชีพในช่องปากช่วยลดปัจจัยที่เกี่ยวข้องได้ แปรงฟันวันละ 2 ครั้ง ทำความสะอาดลิ้น และใช้ไหมขัดฟันหรืออุปกรณ์ทำความสะอาดซอกฟันเป็นประจำ ดื่มน้ำให้เพียงพอ และกลั้วคอหลังอาหารหากรู้สึกว่ามีเศษค้างง่าย

การดูแลช่องปากช่วยเรื่องกลิ่นและสุขภาพเหงือก แต่ไม่เปลี่ยนร่องทอนซิลที่ลึก ผู้ที่เป็นซ้ำควรจดความถี่ อาการร่วม และช่วงที่มีทอนซิลอักเสบ ข้อมูลนี้ช่วยให้แพทย์ประเมินว่าควรเฝ้าดู นำก้อนออก หรือพิจารณาวิธีอื่น

อย่าทำความสะอาดแรงขึ้นเรื่อย ๆ เพราะกลิ่นยังไม่หาย การแปรงลิ้นหรือใช้น้ำยามากเกินไปอาจทำให้ระคายเคือง หากต้องการทบทวนขั้นตอนพื้นฐาน อ่านวิธีแปรงฟันที่ถูกต้องและนัดตรวจเมื่อทำต่อเนื่องแล้วยังมีปัญหา

อาการแบบไหนควรพบแพทย์

ควรพบแพทย์หู คอ จมูกเมื่อก้อนมีขนาดใหญ่ เป็นซ้ำบ่อย เจ็บคอมาก กลืนลำบาก ปวดร้าวไปหู หรือสงสัยว่ามีทอนซิลอักเสบร่วม หากมีกลิ่นปากต่อเนื่องแต่ไม่มีอาการคอชัดเจน ทันตแพทย์ช่วยตรวจสาเหตุจากฟัน เหงือก ลิ้น และภาวะปากแห้งก่อนได้

• ไปโรงพยาบาลทันทีเมื่อหายใจลำบาก กลืนน้ำลายไม่ได้ น้ำลายไหลมาก หรืออาการบวมเพิ่มเร็ว
• พบแพทย์โดยเร็วเมื่อมีไข้สูง เจ็บคอข้างเดียวมาก อ้าปากได้น้อย เสียงเปลี่ยน หรือคอบวม
• นัดตรวจเมื่อก้อนกลับมาเป็นบ่อย มีกลิ่นปากรบกวนชีวิต หรือเอาออกแล้วมีเลือดออกและไม่หยุด

ไม่ควรวินิจฉัยอาการรุนแรงว่าเป็นนิ่วทอนซิลจากภาพเพียงอย่างเดียว เพราะทอนซิลอักเสบ ฝีรอบทอนซิล และภาวะอื่นอาจมีจุดขาวหรืออาการคล้ายกัน การตรวจเร็วช่วยเลือกการดูแลได้ตรงสาเหตุ

แยกต้นเหตุกลิ่นปากก่อนเลือกวิธีรักษา

นิ่วทอนซิลก้อนเล็กอาจหลุดเอง แต่กลิ่นปากเรื้อรังควรตรวจทั้งฟัน เหงือก ลิ้น น้ำลาย และบริเวณคอ Smile Seasons Dental Clinic เปิดทุกวัน 10.00 - 20.00 น. ทั้ง 10 สาขา ติดต่อ 02-114-3274 หรือ LINE @smileseasons.dc เพื่อนัดตรวจช่องปาก หากพบก้อนใหญ่ เจ็บคอ กลืนลำบาก หรือสงสัยการติดเชื้อ ควรพบแพทย์หู คอ จมูกเพื่อประเมินต่อ

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับนิ่วทอนซิล

แหล่งอ้างอิง